مرکز تحقیقات سلامت در حوادث و بلایا

نشست ملی درس آموخته های زلزله کرمانشاه، به همت گروه آموزشی و مرکز تحقیقات سلامت در حوادث و بلایای دانشگاه علوم بهزیستی و توانبخشی و به مناسبت اولین سالگرد رخداد این زلزله، در روز دوشنبه مورخ 28 آبان ماه 1397برگزار شد.

در این نشست مسوولان سازمان های متولی از جمله سازمان اورژانس کشور، سازمان مدیریت بحران، جمعیت هلال احمر، سازمان پیشگیری و مدیریت شهر تهران، و نیز اساتید و دانشجویان دکتری سلامت در بلایا و فوریت های دانشگاههای علوم پزشکی گرد هم آمدند تا به بررسی و تحلیل درس آموخته های زلزله 21 آبان ماه سال 1396، نقاط قوت، نقاط ضعف، چالش ها و مشکلات تجربه شده از زمان  وقوع زلزله تاکنون بپردازند.

مرور وقایع و چگونگی پاسخ به این زلزله 7.3 ریشتری که به مدت 30 ثانیه، در عمق 11  کیلومتری زمین و در فاصله 5 کیلومتر از شهر ازگله روی داد، درس آموخته های ارزشمندی را فراهم می سازد که لازم است به منظور ارتقاء کارگروههای 14 گانه مدیریت بحران و ارائه پاسخ علمی، اصولی و مناسب تر در رخدادهای احتمالی آینده در سرلوحه کار قرار گیرد. بویژه اینکه کشورمان به دلیل شرایط جغرافیایی یکی از مناطق پرمخاطره در دنیا محسوب می شود. در ادامه به خلاصه ای تجارب حائز اهمیتی که در این نشست علمی مطرح شد، اشاره می شود.

تمرکز بر اقدامات پیشگیری و کاهش خطر

مقایسه بلایا در ایران و کشورهای پیشرفته نشان می دهد که کارگروههای 14 گانه مدیریت بحران کشور در فاز پاسخ در سطح نسبتا مطلوبی عمل می کنند؛ اما در فاز پیشگیری، نتوانسته اند با تمهیدات و راهکارهای مناسب موجب کاهش مرگ و میر، ابتلا و خسارات اقتصادی ناشی از حوادث و بلایا شوند. به عنوان یک مصداق تخریب بیمارستان که نقش حیاتی در تامین سلامت مردم پس از بلایا دارد، یک فاجعه محسوب می شود و نشان دهنده ساخت و ساز غیر استاندارد و عدم نظارت کافی است. ضروری است تمرکز بر کاهش خطر و پیشگیری افزایش یابد.

ضرورت تامین ضمانت اجرایی قوانین مدیریت بحران

با وجود اینکه در تمامی دولت ها حوادث و بلایا رخ داده و به صورت قابل توجهی موجب خسران مردم و منابع کشور شده است، متاسفانه هیچ دولتی قانون گذاری در این زمینه را در حد مورد انتظار و راهگشا جدی نگرفته است. اگرچه چارچوب قانونی تهیه شده و از سال 1392 اجرای قانون مدیریت بحران آغاز شده است، ولی هنوز ضمانت اجرایی آن شفاف و روشن نیست. در کشوری نظیر ایران که با مخاطرات عدیده ای مواجه است، قانون گذاری در موضوع مدیریت بحران و تامین ضمانت اجرایی آن از اصول بسیار مهمی است که باید به عنوان یکی از اولویت های کشور مد نظر قرار گیرد.

آموزش برای مدیریت بحران در تمامی سطوح

آموزش در تمامی سطوح، اعم از عموم مردم، نیروهای تخصصی و مسوولان باید بسیار جدی گرفته شود. این آموزش باید به صورت مداوم و مستمر در تمامی سطوح جاری و ساری شود. متاسفانه بسیاری از مسوولان که در فازهای مختلف مدیریت بحران، بویژه مرحله پاسخ، مسوولیت های کلیدی برعهده دارند از دریافت آموزش طفره می روند و یا به کسب تجربه در بلایا و حوادث پیشین کشور بسنده می کنند؛ این درحالی است که اقدام مبتنی بر تجارب اگرچه ارزنده است ولی کافی نیست و ضروری است رویکرد مدیریت بحران در تمامی کارگروهها، به رویکردی مبتنی بر شواهد علمی و اصولی تغییر یابد و با مشارکت نزدیک جامعه دانشگاهی و بهره مندی از توان و تخصص ایشان، ارتقا یابد. به اذعان مسوولان شرکت کننده در این نشست تخصصی، بسیاری از مدیران حوزه مدیریت بحران فاقد دانش کاربردی هستند و متاسفانه فراگیری آن را دون شان خود می دانند.

لزوم تقویت توان پاسخ مسوولان بومی و پرهیز از ملی کردن یک حادثه منطقه ای

شواهد نشان می دهد که سطح حادثه زلزله کرمانشاه اگرچه چشمگیر و قابل توجه بود، مدیریت آن مطابق با توانمندی و ظرفیت های موجود در استان بود. این موضوع از سوی بسیاری از مسوولان متعهد استان نیز اعلام شده بود. ملی اعلام کردن سطح حادثه موجب خلع سلاح مدیران محلی و تضعیف جامعه بومی در پاسخ به زلزله شد؛ درحالیکه در چنین وضعیتی، لازم است در راستای تقویت توان پاسخگویی و مدیریت مسوولان بومی و محلی، اقدامات حمایتی و مشورتی از سوی استان های معین و مسوولان کلیدی کشور، در اختیار ایشان قرار گیرد.

ضعف نظام داوطلبی در ایران

تجربه حوادث و بلایای متعدد در کشور حاکی از آن است که نظام داوطلبی در امدادرسانی به صورت تخصصی شکل نگرفته است؛ اگر مشارکت و ورود مردم به این موضوع، به صورت اصولی و منطبق با چارچوب علمی انجام پذیرد، می توانیم از منبع غنی، موثر و با انگیزه ای در امر پاسخ و امداد رسانی بهره مند شویم.

کفایت ارائه خدمات سلامتی

بررسی خدمات سلامتی ارائه شده در روزهای پس از زلزله بویژه فاز حاد آن، نشان می دهد که کارگروه سلامت به صورت قابل قبولی اقدام کرده است. رضایت مردم متاثر از زلزله و نیز اذعان کارشناسان بین المللی که طی یک سال ابعاد مختلف موضوع را مورد بررسی قرار داده اند، موید این موضوع است. اعزام 100 تیم واکنش سریع (EMT) به منطقه در ساعات اولیه رخداد؛ انتقال بیش از 7350 نفر مصدوم طی 20  ساعت اول با استفاده از بالگرد، هواپیما، آمبولانس و اتوبوس آمبولانس به کرمانشاه و سایر استان ها؛ هماهنگی های فوری برای بهره مندی از پتانسیل لجستیکی و عملیاتی سازمان های همکار و پشتیبان؛ تشکیل ستاد هدایت بیماران؛  کفایت نیروی انسانی متخصص؛ عدم نیاز به صدور فراخوان اهدای خون؛ دپوی قابل توجه تجهیزات و دارو از سوی سازمان غذا و دارو از نقاط قوت اقدامات کارگروه سلامت محسوب می شود. یکی از نقاط قوتی که در خصوص عملکرد کارگروه سلامت مورد توجه است، فعال شدن مرکز هدایت عملیات بحران (EOC) وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی و سامانه فرماندهی حادثه، مبتنی بر یک رویکرد علمی بود که پس از بروز زلزله کرمانشاه برای اولین بار در کشور به کار گرفته شد.

لزوم توجه به نیازهای کارگروه سلامت

علیرغم اقدامات ارزنده مذکور، کارگروه سلامت با چالش هایی مواجه بود که طی یک سال اخیر مورد بررسی و توجه قرارگرفته و امید است با حمایت مسوولین سازمان های متبوع، امکان مرتفع نمودن آن فراهم شود. از جمله نیاز های موجود در این حوزه عبارتند از: ارزیابی سازه کلی مراکز بهداشتی و درمانی؛ تنظیم پروتکل شرح وظایف استانهای معین؛ تشکیل تیمهای ارزیاب محلی، قطبی و ملی همراه با شرح وظایف مشخص برای آنها؛ تدوین چک لیست وسایل شخصی و حرفه ای با کاور و صدور حکم مشخص جهت شناسایی و نیز تامین کاور شناسایی مناسب برای فرماندهان حادثه (IC) حاضر در فیلد؛ تأمین کوله با تجهیزت لازم برای تیم های ارزیاب حوزه سلامت؛ طراحی فرم گزارش گیری از اطلاعات بیماران پذیرش شده ناشی از حادثه در مراکز درمانی و ارائه آن برای همه مراکز درمانی در کشور؛ تدوین پروتکل رهگیری بیماران (Patient tracking) از محل حادثه تا مراکز درمانی پذیرش شده؛ تعیین و استقرار مدیریت پرسنلی در فرودگاه؛ تدوین پروتکل مدیریت اعزام بیماران در فرودگاه و تهیه چک لیست برای بیماران اعزامی از طریق هواپیما؛ نیاز به مکان یابی محل استقرار بیمارستان های صحرایی با در نظر داشتن موقعیت پد بالگرد، دسترسی، امنیت و... توسط دانشگاه های علوم پزشکی و گزارش آن به EOC وزارت در شرایط معمول و در زمان حادثه؛ طراحی سامانه ثبت پرسنل ورودی به حوزه سلامت در زمان حادثه؛ تدوین پروتکل و سیستم اطلاع رسانی به مردم در حوزه سلامتی در زمان وقوع حوادث؛ لزوم تدوین فرم استاندارد گزارش گیری از محل حادثه و بیمارستان ها شامل اطلاعات فردی، خدمات ارائه شده و خدمات مورد نیاز پس از بستری نظیر نیاز به پیگیری درمانی و توانبخشی؛ ایجاد محدودیت تردد در EOC؛ تدوین برنامه ملی پاسخ پیش بیمارستانی و برنامه ملی پاسخ؛ تدوین پروتکل ملی خدمات سلامت اجتماعی و روانی پس از حادثه.

حمایت روحی-روانی از نیروهای خدمت رسان در مناطق آسیب دیده

به طور قطع مواجهه با آلام و رنج جامعه متاثر از بلایا و حوادث، می تواند زمینه آسیب روحی-روانی و بویژه ترومای پس از حادثه (PTSD) را برای امدادگران و نیروهای خدمت رسان را فراهم نماید؛ در زلزله کرمانشاه نیز مواردی از بروز عارضه قلبی و نیز صدمات روحی-روانی در این افراد مشاهده شد. متاسفانه به منظور حمایت روحی-روانی این گروه، تمهیدات ویژه ای لحاظ نشده بود. امروزه در دنیا موضوع حمایت از نیروهای امدادگر و کمک به ایشان برای افزایش تاب آوری و پیشگیری از بروزی عوارض جسمی و روحی ناشی از مواجهه با شرایط بغرنج داغدیدگان و جامعه تحت تاثیر بلایا، بسیار مورد توجه است و ضروری است کارگروه سلامت در این خصوص برنامه ریزی و چاره اندیشی کند.

فقدان پروتکل برای ارائه خدمات توانبخشی پس از حوادث و بلایا

بدون شک بسیاری از آسیب دیدگان، پس از سپری شدن مرحله حاد پاسخ به حوادث و بلایا نیازمند دریافت خدمات توانبخشی هستند؛ درحالیکه متاسفانه پروتکلی در این خصوص موجود نیست. در همین راستا، دکتر عرب خردمند، ریاست دانشگاه علوم بهزیستی و توانبخشی اظهار کرد که این دانشگاه به عنوان یک دانشگاه پیشرو در ارائه خدمات توانبخشی و بهزیستی برای مشارکت در برنامه ریزی و تامین نیروهای متخصص و امکانات و منابع سلامتی به منظور کمک به بازتوانی هر دو گروه امداد رسان و جامعه تحت تاثیر حوادث و بلایا اعلام آمادگی می نماید.

حمایت از نیروهای امدادی بومی و خانواده های ایشان

متاسفانه مدت قابل توجهی پس از زلزله، تعدادی از نیروهای امدادی بومی که منازلشان تخریب شده بود، بدون بهره مندی از لوازم توزیع شده و در شرایط نامطلوبی به سر می بردند. حتی در مواردی مشاهده شد که خانواده های ایشان در حاشیه بیمارستان محل خدمت امدادگر سکنی گزیده اند؛ علت این امر از سوی ایشان منع کارکنان دولتی از دریافت خدمات و لوازم توزیع شده اعلام شد. این درحالی است که اگر نیروهای پاسخ دهنده به شرایط بحرانی، نسبت به وضعیت نزدیکان و خانواده خود اطمینان خاطر نداشته باشند، ممکن است وضعیت خدمت رسانی شان تحت الشعاع قرار گیرد.

چالش حضور مسوولین کلیدی در مناطق آسیب دیده

اگرچه فرهنگ حاکم بر جامعه ایرانی می طلبد که مسوولین در مواقع اضطراری در کنار مردم حاضر شوند و موجبات همدردی و آرامش خاطر آسیب دیدگان را فراهم آورند، واقعیت این است که حضور ایشان عمدتا مانع انجام وظیفه مدیران منطقه ای و بومی می شود. فراهم ساختن شرایط بازدید ایشان از منطقه متاثر بخشی از ظرفیت جامعه آسیب دیده را از تمرکز بر مدیریت بحران به وقوع پیوسته منحرف می کند. مدیریت تردد اشخاص ویژه و مسوولان نیازمند چاره اندیشی و تدوین پروتکل های عملیاتی مناسب است.

لزوم تربیت خبرنگار تخصصی بحران

انعکاس خبر از حوادث و بلایا و اطلاع رسانی به مردم جزء لاینفک حوزه مدیریت بحران است و تاثیر بسیار شگرفی در وضعیت روانی حاکم بر جامعه، افزایش انگیزه مسوولان و امداد گران، جلب حمایت های مردمی به شیوه منطقی و به کارگیری ظرفیت های بومی برای پاسخ مطلوب، بازیابی و بازتوانی جامعه آسیب دیده است. این درحالی است که متاسفانه به دلیل رفتار غیر حرفه ای برخی از افرادی که در امر اطلاع رسانی مشارکت می کنند، وضعیت بحرانی به بحرانی بزرگتر از آنچه به وقوع پیوسته تبدیل می شود و در این میان، مردم نیازمند دریافت خدمات نیز متضرر می شوند. متاسفانه مداخله غیر اصولی در اطلاع رسانی موجب فلج شدن جامعه آسیب دیده و پرهیز از تلاش برای بهبود و بازیابی از حادثه می شود. از آنجا که تلاش به منظور تامین امنیت روانی جامعه در فضای ملتهب پس از حوادث و بلایا از اصول اطلاع رسانی بحران محسوب می شود و در توانمند سازی مردم و افزایش مشارکت صحیح ایشان در پاسخ به حادثه بسیار موثر است، به نظر می رسد ضروری است جامعه دانشگاهی سازمان صدا و سیما در این موضوع ورود کند و با تربیت نیروهای متخصص برای حضور در فضای متاثر از حوادث و بلایا، موجبات تعامل مطلوب رسانه با حوزه مدیریت بحران را فراهم آورد.

ضرورت جلب مشارکت جامعه دانشگاهی در مدیریت بحران

با وجود تمام تلاشهایی که جامعه دانشگاهی در حوزه مدیریت بحران انجام داده است، متاسفانه هنوز متخصصین و صاحبنظران دانشگاهی در حوزه مدیریت بحران رخنه نکرده اند و این یک ضعف محسوب می شود. بهره گیری از توان و تخصص فارغ التحصیلان رشته های مرتبط در تمامی سطوح و کارگروههای مدیریت بحران باید مورد توجه جدی قرار گیرد.

تقویت مدیریت سازمانی

قوت و ضعف سازمان های متولی مدیریت بحران، متاثر از قوت و ضعف مدیریت هر یک از آنهاست. در این حوزه، نقطه ثقل افرادی هستند که مسوولیت کلیدی بر عهده دارند. لذا باید این مسوولیت ها را به گونه ای تقویت کرد که قدرت و اختیار عمل آنها وابسته به افراد نباشد. از سوی دیگر ثبات در مدیریت سازمانهای متولی مطرح است؛ چنانچه در مواردی جا به جایی افرادی که با گذشت زمان، کسب دانش و تجربه صلاحیت لازم را احراز کرده اند، به مثابه دودی است که نه تنها در چشم مدیریت بحران کشور، بلکه در چشم اقشار جامعه خواهد نشست.

انتقال خطر با تقویت نظام بیمه در حوزه حوادث و بلایا

 در زمان رخداد حوادث و بلایا و  پس از آن، بسیاری از مردم خطر را به جان می خرند تا معیشت خود را از دست ندهند. اگرچه عدم درک خطر در جامعه ما یکی از عوامل موثر در این امر است، ولی عامل مهم و تاثیر گذاری که مورد غفلت واقع شده است، عدم اطمینان خاطر از جبران خسارت به دلیل فقدان حمایت های بیمه ای برای عموم مردم است. چنانچه افراد در زمان مواجهه با مخاطرات، دغدغه از دست رفتن ماحصل سال ها تلاش و معیشت خود را نداشته باشند، قطعا اولویتی را بالاتر از نجات سلامتی و جان خود و خانواده شان نخواهند دانست. راهکار انتقال ریسک با بهره مندی از خدمات بیمه حوادث و بلایا راهکار مناسبی است که باید مورد توجه قرار گیرد.

ریشه یابی عوامل مهاجرت به مناطق متاثر از بلایا و چاره جویی برای آن

آمارها نشان می دهد که پس از بروز بلایا، موجی از جمعیت برای دریافت منابعی که به سوی منطقه متاثر سوق داده شده است، مهاجرت می کنند. در بلایای اخیر ایران از جمله بم و کرمانشاه، جمعیت منطقه پس از زلزله افزایش چشمگیری داشت که این جا به جایی جمعیت، بدون شک موجب اجحاف در حق واجدین شرایط دریافت خدمات و منابع خواهد شد. به نظر می رسد محرومیت، فقر و توزیع ناعادلانه منابع در شرایط غیر بحرانی، زمینه ساز هجوم جمعیت نیازمند به محل رخداد و در نتیجه مضاعف نمودن مشکلات موجود در منطقه آسیب دیده می شود.

لزوم تقویت سرمایه اجتماعی

در زلزله کرمانشاه آنچه به صورت بارز مشهود بود، سرمایه اجتماعی ضعیف جامعه بود. سرمایه اجتماعی یک عنصر بسیار حیاتی است که اگر از دست برود، هرچه سازمان های متولی تلاش کنند نتیجه مطلوبی به دست نخواهد آمد. بررسی دلایل کاهش سرمایه اجتماعی و توجه به تقویت آن، اولویت مهمی است که امید است مورد توجه اساسی قرار گیرد.