مرکز تحقیقات سلامت در حوادث و بلایا

در این جلسه که در محل مرکز هدایت عملیات بحران  (EOC)برگزار شد، دکتر هنرور، معاون تحقیقات و فناوری، دکتر بدخشان، معاون درمان، دکتر عارفی نیا، معاون بهداشت دانشگاه و نیز دکتر کمال غریب، رییس مرکز هدایت عملیات بحران این دانشگاه، به تشریح اهم فعالیت های هر یک از حوزه های تحت سرپرستی از زمان بروز سیل در اواخر اسفند ماه 1397 تاکنون پرداختند.

در این جلسه دکتر مسلم سارانی، کارشناس سلامت در حوادث و بلایا دانشگاه، با اشاره به اینکه 82 روستا به طور کامل و 75 هزار واحد مسکونی در مناطق شهری از سیل متاثر شدند، گفت: در این واقعه ما به تجربه موفقی از تغییر روش جمع آوری اطلاعات کاغذی به طراحی داشبورد مدیریت بحران، دست یافتیم که این اولین تجربه کشور در حوزه سلامت در این خصوص بود. این داشبورد در سیستم ناب به عنوان یک سیستم حمایت کننده تصمیم (Decision Supporting System, DSS)، به خوبی عمل کرد. همچنین با حمایت معاونت تحقیقات و فناوری دانشگاه علوم پزشکی گلستان، اولین کوهورت بلایا در کشور تشکیل شد که دومین مورد در آسیا بعد از چین محسوب می شود. یکی دیگر از دستاوردهای پاسخ به این سیل جلب مشارکت بخش آکادمیک در مدیریت این حادثه بوده است.

دکتر عارفی نیا، معاون بهداشتی دانشگاه یکی از عمده مشکلات خدمات رسانی را از بین رفتن راههای دسترسی به مردم عنوان کرد و گفت: به دلیل شرایط موجود، نیروها به صورت اجباری فراخوانده نشند بلکه در فراخوان اعلام شد که نیروهای داوطلب برای پاسخ مراجعه کنند که خوشبختانه به حد کفایت نیروهای تخصصی بهداشت و درمان به فراخوان پاسخ دادند.

وی افزود: از مهمترین مشکلات بهداشتی در منطقه کمبود چشمه توالت و فقدان حمام بهداشتی طی 10 روز نخستین بعد از بروز سیل در محل اسکان موقت، یعنی نمایشگاه بین المللی که 2500 نفر را در خود جای داد، به شمار می آمد. همچنین فقدان متولی برای خرید آهک، گند زدایی و آهک پاشی و نیز اختلال در جمع آوری و دفع زباله بود و در نهایت بدلیل ضرورت، حوزه معاونت بهداشتی راسا وارد عمل شد و برای خرید آهک و آهک پاشی اقدام کرد.

دکتر عارفی نیا به وجود ناکارآمدی سیستم توزیع و عدم هماهنگی بین سازمانی اشاره کرد و گفت: بویژه در روزهای ابتدایی توزیع اقلام غذایی بدون برنامه و بسیار نامنظم بود. به عنوان مثال، توزیع 276 قوطی شیرخشک برای جمعیتی که فقط 50 کودک زیر 2 سال را شامل می شد یکی از مصداق های این توزیع نامتناسب بود.

وی در پایان اشاره کرد که با وجود نسب بنر و آموزش به مردم، همچنان 35 درصد از آب لوله کشی استفاده کردند ولی از آنجا که حوزه بهداشتی میزان کلر باقیمانده آب را بالاتر از ppm 1 نگه داشت، خوشبختانه شاهد اپیدمی بیماری های روده ای و اسهالی در منطقه نبودیم.

در ادامه این نشست، دکتر بدخشان، معاون درمان دانشگاه علوم پزشکی گلستان، به بیان مهمترین چالش های حوزه درمان پرداخت و گفت: یکی از مهمترین مشکلات این حوزه، افزایش مراجعات به میزان قابل توجه بود که با جمعیت تحت تاثیر تناسب نداشت و در مواردی به 10 برابر آمار معمول گزارش شد. دلیل این امر، رایگان نمودن ویزیت، دارو و خدمات درمانی بود که منجر به مراجعه مردم از مناطق و شهرهای مجاور بخش های متاثر از سیل شد.

وی خدمت رسانی حوزه پیش بیمارستانی و اورژانس را در نحو مطلوبی برآورد کرد و گفت: با توجه به وضعیت آب گرفتگی و محدودیت دسترسی، به ناچار از قایق، تراکتور و اورژانس هوایی برای انتقال بیماران استفاده شد و حتی در این حوزه شاهد ابتکاراتی نظیر راه اندازی تراکتور آمبولانس بودیم. یکی از مهمترین چالش و گرفتاری بخش درمان نظام سلامت قطع راههای ارتباطی بود. همچنین به دلیل قطع برق با گذشت چند ساعت، ارتباط از طریق تلفن همراه نیز مختل و قطع شد که این امر بر گستره مشکلات ما افزود.

دکتر بدخشان به لزوم فرهنگ سازی در کشور به منظور دریافت کمک و اقلام امدادی در زمان رخداد حوادث و بلایا اشاره کرد و افزود: در این منطقه به دلیل نفوذ عمیق علمای دینی بویژه اهل تسنن در مردم، بعد از گذشت چند روز و توصیه علمای مذهبی، مردم از دریافت اقلام اضافه بر نیازشان پرهیز کردند. همچنین با راه اندازی سیستم ناب و توزیع دفترچه برای دریافت اقلام هلال احمر، این معضل تا حدود زیادی اصلاح شد.

وی ضعف مدیریت نیروهای داوطلب را یکی از مشکلات پاسخ نظام سلامت عنوان کرد و گفت: در زمان بحران احساس قهرمانانه و برخورد هیجانی افراد منجر به بروز آسیب جدی می شود؛ چنانچه تعدادی از نیروهای امدادی بدون حداقل تجهیزات ایمنی از جمله جلیقه نجات، در هنگام شب و نزدیک منطقه گمیشان با قایق برای امداد رسانی اقدام کردند که با واژگونی قایق، 5 نفر از افراد را از دست دادیم.

ایشان اذعان کرد که با گرم شدن هوا باید نگران طغیان بیماری هایی نظیر التور در منطقه باشیم و لذا فعالیت مستمر نظام مراقبت سندرومیک با حساسیت بالا باید همواره مد نظر حوزه بهداشت و درمان باشد. وی در ادامه به لزوم تجهیز سوله های ورزشی و  مدارس به تعداد کافی چشمه توالت و حمام به منظور بهره برداری در زمان استفاده در شرایط بحران و بلایا تاکید کرد و افزود: یکی از مشکلات ما بازگرداندن بیماران درمان شده و یا مادران زایمان کرده و نوزادان ایشان به خانواده و محل زندگی متاثر از سیل بود که شرایط مناسبی برای دوران نقاهت یا دوران پس از زایمان نداشت و واقعا نمی دانستیم این افراد را به کجا منتقل کنیم. البته باید به نقش ارزنده خیرین در این خصوص اشاره کرد و تلاش نمود که کمک های خیرین در مسیر درستی هدایت شود. مثلا در سیل اخیر یکی از خیرین هتلی را برای اسکان افراد دارای محدودیت حرکتی اجاره کرده بود و ایشان را در آن هتل اسکان داده بود.

دکتر بدخشان بر لزوم مدیریت و به کارگیری پتانسیل شبکه های اجتماعی در مدیریت بحران اشاره کرد و گفت: نقش شبکه های اجتماعی بسیار حائز اهمیت است و می تواند موجب انحراف و تضعیف یا تقویت مدیریت بحران شود. لذا نباید از آن غافل شد.

در بخش پایانی جلسه و بعد از بیان تجربیات مسوولین دانشگاه میزبان، دکتر حمید رضا خانکه، قائم مقام رییس اورژانس در امور مدیریت بحران و رییس و مدیر گروه مرکز تحقیقات سلامت در حوادث و بلایای دانشگاه علوم بهزیستی و توانبخشی، ضمن تشکر از اقدامات ارزنده و هماهنگی های حوزه سلامت در استان گلستان، اظهار داشت: بررسی سوابق بلایا در کشور ما نشان می دهد 61 درصد حوادث مرتبط با سیل و سیلاب است.

نظام سلامت تجربه مدیریت سیلی به این وسعت و در حد ملی را تاکنون نداشته است. لذا لازم است به تولید گایدلاین ها و پروتکل های ملی، تدوین سناریوها و توسعه برنامه پاسخ (EOP) مبتنی بر سیل بپردازیم.

از نکات مهم مدیریت سیلاب در سطح ملی و استان، تاکید بر نقش محوری EOC در دریافت منابع و هماهنگی ها بود به طوریکه بعد از چند روز از وقوع سیلاب در استانهای کشور حوزه سلامت تاکید نمود که هرگونه اعزام نیرو و گسیل منابع باید با هماهنگی مرکز هدایت عملیات بحران (EOC) وزارت بهداشت انجام شود.

وی با اشاره به اینکه یکی از خلاء های موجود در پاسخ نظام سلامت فقدان روش مناسب برای ارزیابی خسارت و زیان های مستقیم و غیر مستقیم بر ارائه خدمات است، گفت: دپارتمان سلامت در حوادث و بلایای دانشگاه علوم بهزیستی و توانبخشی در این سفر یک چک لیست استاندارد ارزیابی خسارت که توسط سازمان بهداشت جهانی تهیه شده است و DALA نام دارد را به کمک کارشناسان حوزه سلامت در بلایای دانشگاه علوم پزشکی گلستان تکمیل و نتایج نهایی را به EOC منعکس خواهد کرد تا بتو انیم حداکثر کمک های بین المللی و داخلی را به منظور رسیدگی به وضعیت مناطق تحت تاثیر سیل جذب نماییم.

نکته مهمی که ایشان توجه مخاطبان را به آن جلب کرد این بود که ارزیابی ها نشان می دهد که تک تک سازمان های درگیر در مدیریت سیل اخیر کشور، به صورت انفرادی به خوبی وظایف خود عمل کرده و نمره خوبی را کسب کرده اند ولی در ارزیابی گروهی و همکاری بین سازمانی به طور کامل موفق نبوده اند که ضروری است ضمن تقویت روحیه کار تیمی، همکاری بین سازمانی را ارتقا دهیم.

دکتر حمید رضا خانکه در پایان یادآور شد که با توجه به سیل خیزی استان گلستان، پیشنهاد می کنیم که این استان قطب کشوری تدوین برنامه ها و دستورالعمل های سیل شود. همچنین ایجاد نظام رجیستری سیل یکی دیگر از الزامات پاسخ موثر به واقعه سیل است که باید مورد نظر قرار دهیم.

بعد از اتمام این جلسه، تیم بازدید کننده به مرکز Medical Care Managing Center (MCMC) مراجعه و از این مجموعه و مرکز پیام فوریت ها و حوادث بازدید کردند. شایان ذکر است مجاورت دو مرکز MCMC و EOC در استان گلستان از نقاط قوت برای مدیریت حوادث پرتلفات محسوب می شود که می تواند منجر به استفاده مناسب از تمام ظرفیت های حوزه سلامت شود.